در میان بافت صنعتی جنوبغرب تهران، ساختمانی قرار دارد که سرگذشتی متفاوت را تجربه کرده است؛ بنایی که زمانی یک کارخانه تولید خوراک دام و طیور بود، سالها متروکه ماند و به فضایی آسیبزا برای منطقه تبدیل شد، اما امروز در قالب «برج تایتان» به یکی از پروژههای مورد توجه در معماری معاصر تهران بدل شده است. این ساختمان ۱۱ طبقه که در دهه ۵۰ توسط شرکت سوئیسی بولر ساخته شده بود، پس از دو دهه رهاشدگی، با ابتکار و سرمایهگذاری جواد قربانی، بنیانگذار برند تایتان، بازسازی شد. پروژهای که نزدیک به پنج سال و نیم زمان برد و با همکاری شرکت معماری «اشرفی و زاد» به نتیجه رسید. قربانی معتقد است این بنا میتواند نمونهای از احیای فضاهای رهاشده شهری باشد؛ ساختمانی که همانند ققنوس از دل ویرانی دوباره متولد شده است. در گفتوگویی با او درباره داستان شکلگیری برج تایتان، دشواریهای این مسیر و نگاه او به معماری شهری صحبت کردیم.
داستان برج تایتان از کجا آغاز شد؟ چرا این منطقه از تهران را برای اجرای چنین پروژه بزرگی انتخاب کردید؟
واقعیت این است که این ساختمان از ابتدا انتخاب من برای یک پروژه معماری یا تجاری نبود. من این فضا را در ابتدا برای کاربری دیگری خریدم. با توجه به اینکه این محدوده در مرکز بورس کالاهای فولادی و استنلس استیل قرار دارد، هدفم این بود که از آن به عنوان انبار کالا استفاده کنم. اما وقتی وارد ساختمان شدم با صحنهای روبهرو شدم که کاملاً متفاوت از تصور اولیهام بود. اینجا یک ساختمان ۱۱ طبقه مخروبه بود که بیش از بیست سال رها شده بود. در این مدت تبدیل شده بود به محلی برای تجمع افراد بزهکار و در بخشی از آن هم کار بازیافت زبالههای شهری انجام میشد. در مجموع این ساختمان به نوعی معضل برای منطقه تبدیل شده بود. با این حال در همان نگاه اول احساس کردم که ظرفیتهای پنهانی در این بنا وجود دارد. همانجا بود که تصمیم گرفتم به جای تخریب، به حفظ و بازسازی آن فکر کنم.
بسیاری از افراد در چنین شرایطی ترجیح میدهند ساختمان قدیمی را تخریب کنند و پروژهای جدید بسازند. چرا شما مسیر بازسازی را انتخاب کردید؟
بله، تقریباً همه دوستان و همکاران همین توصیه را میکردند. آنها میگفتند این ساختمان باید تخریب شود و میتوان در این زمین پروژهای جدید با کاربریهای سودآورتر ساخت. اما من احساس میکردم این بنا داستانی در دل خود دارد و میتوان به آن ارزش تازهای اضافه کرد. این ساختمان در اصل یک کارخانه تولید خوراک دام و طیور بوده که در سال ۱۳۵۲ توسط شرکت سوئیسی بولر ساخته شده است. شرکت بولر یکی از بزرگترین سازندگان کارخانههای تولید خوراک دام و طیور در جهان است و این مجموعه در زمان خود بزرگترین تولیدکننده خوراک دام در خاورمیانه به شمار میرفت. بنابراین این ساختمان بخشی از تاریخ صنعتی کشور را با خود دارد و در زنجیره تأمین گوشت نقش مهمی داشته است. متأسفانه در سال ۱۳۸۰ فعالیت آن متوقف و بعد از آن به حال خود رها میشود. برای من مهم بود که چنین بنایی به جای نابودی، دوباره احیا شود.
چه زمانی تصمیم گرفتید که این ساختمان به یک فضای اداری و تجاری تبدیل شود؟
از همان ابتدا این ذهنیت را داشتم که اگر قرار است این ساختمان حفظ شود، باید به شکلی بازسازی شود که تمام ظرفیتهای آن مورد استفاده قرار گیرد. بنابراین تصمیم گرفتم طبقات آن به فضاهای اداری تبدیل شوند. در عین حال برای من معماری یک اصل مهم بود. نمیخواستم صرفاً یک بازسازی ساده انجام شود. هدفم این بود که نتیجه کار یک اثر معماری قابل توجه باشد؛ بنایی که بتواند در شهر تهران ارزش ایجاد کند.
برای تحقق این هدف چه مسیری را طی کردید؟
از روز اول یک تصمیم جدی گرفتم؛ اینکه هیچ کاری را بدون مشورت با متخصصان انجام ندهم. پروژهای با این پیچیدگی نیازمند همکاری حرفهای در حوزههای مختلف بود. در همین راستا قراردادی با شرکت معماری «اشرفی و زاد» امضا کردیم و از سال ۱۳۹۹ کار بازسازی آغاز شد. این پروژه در مجموع حدود پنج سال و نیم طول کشید و نتیجه آن چیزی شد که امروز با نام برج تایتان شناخته میشود.
چه چیزی شما را به سمت چنین پروژه پرچالشی سوق داد؟
دلیل اصلی شاید یک رؤیای قدیمی بود. من همیشه در ذهنم این دغدغه را داشتم که روزی در حوزه ساختمان اثری ماندگار خلق کنم. پیش از این هم پیشنهادهایی برای سرمایهگذاری در پروژههای ساختمانی به من داده شده بود، اما اغلب آنها صرفاً پروژههای اقتصادی بودند؛ یعنی ساختوسازهایی که هدف اصلیشان کسب سود مالی بود. من به همین دلیل معمولاً آنها را رد میکردم. اما این ساختمان یک فرصت متفاوت ایجاد کرد. وقتی فرم معماری آن به تدریج شکل گرفت، احساس کردم همان اثری که همیشه در ذهنم داشتم میتواند در همینجا متولد شود. در آن لحظه به این نتیجه رسیدم که چه بهتر این اثر به نام مجموعه تایتان ثبت شود و مدیریت آن نیز با خودم باشد تا اتفاقهایی که در ذهن دارم در همین فضا شکل بگیرد.
بازسازی یک ساختمان صنعتی قدیمی چه چالشهایی داشت؟
چالشهای زیادی داشت؛ شاید حتی بیشتر از آن چیزی که در ابتدا تصور میکردیم. این ساختمان اساساً یک فضای صنعتی بود. ساختار آن برای کاربری سیلو طراحی شده بود و در طبقات مختلف اختلاف ارتفاعهای زیادی وجود داشت که به شکل جدی مسئلهساز بود. هر بخش از ساختمان را که میخواستیم تغییر دهیم با مسائل پیچیدهای روبهرو میشدیم. گاهی لازم بود بخشهایی از سازه برداشته شود یا تغییر کند و این کارها نیازمند بررسیهای دقیق مهندسی بود. اما در نهایت ما و تیم معماری همراهمان با تمام وجود روی این پروژه کار کردیم. واقعاً میتوانم بگویم همه کسانی که در این پروژه حضور داشتند با عشق کار میکردند. هدف مشترک ما خلق یک اثر معماری واقعی بود و خوشبختانه توانستیم این نگاه معمارانه را در پروژه پیاده کنیم.
برخی معتقدند چنین پروژهای معمولاً در مناطق مرکزی یا شمالی تهران انجام میشود. چرا شما این سرمایهگذاری را در منطقه ۱۸ انجام دادید؟
این نکته را خیلیها به من میگفتند. بسیاری از دوستان میپرسیدند چرا چنین هزینهای را در منطقه ۱۸ انجام میدهی در حالی که حتی در منطقه یک تهران هم کمتر کسی چنین پروژهای اجرا میکند. اما من واقعاً به این حرفها توجه نکردم. هر روز بیشتر از قبل مصمم میشدم که تمام توانم را برای این ساختمان بگذارم. چشمانداز من این بود که این پروژه تبدیل به یک الگو شود؛ الگویی برای کسانی که در حوزه معماری و صنعت ساختمان فعالیت میکنند تا ببینند چگونه میتوان از فضاهایی که ظرفیت دارند استفاده کرد. این ظرفیت ممکن است در موقعیت مکانی یک ساختمان باشد، در قدمت آن باشد یا حتی در داستان و هویتی که با خود حمل میکند.
امروز که پروژه به پایان رسیده، برج تایتان را چگونه توصیف میکنید؟
به نظر من نتیجه تمام زحمات، هزینهها و زمانی که صرف کردیم ساختمانی شده که میتواند نه فقط در ایران بلکه در سطح جهانی حرفی برای گفتن داشته باشد. من فکر میکنم این پروژه ظرفیت آن را دارد که در فضای معماری تأثیرگذار باشد. آنچه برای من اهمیت دارد این است که این بنا بتواند نگاه تازهای نسبت به بازآفرینی فضاهای شهری ایجاد کند. متأسفانه واقعیت این است که در شهری زندگی میکنیم که بخش زیادی از فضاهای آن به شکل نامطلوب مورد استفاده قرار گرفتهاند. بسیاری از ساختمانها بدون نگاه معماری و حتی بدون توجه به کاربری درست ساخته شدهاند. گاهی اوقات وقتی به وضعیت شهر نگاه میکنم با خودم فکر میکنم شاید دیگر شانس زیادی برای تبدیل شدن تهران به یک فضای شهری منظم و زیبا وجود نداشته باشد. اما در عین حال امیدوارم پروژههایی مانند برج تایتان بتوانند اثر مثبتی بر این نگاه بگذارند. شاید این بنا بتواند نشان دهد که با فضاهای شهری و سرمایههای اجتماعی میتوان برخورد متفاوتی داشت.
اگر بخواهید آینده این ساختمان را در یک جمله توصیف کنید، چه میگویید؟
امید من این است که برج تایتان بتواند اثری ماندگار در جامعه معماری و صنعت ساختمان بگذارد. اگر این ساختمان باعث شود حتی تعداد کمی از فعالان این حوزه به استفاده بهتر از فضاهای شهری فکر کنند، من احساس میکنم به سهم خود کاری برای شهر تهران انجام دادهام. در نهایت ما شایسته این هستیم که در شهری تمیزتر، زیباتر و منظمتر زندگی کنیم؛ نه شهری که در آن بینظمی، آشفتگی و شلختگی بر فضاهای شهری حاکم باشد. اگر این ساختمان بتواند قدم کوچکی در مسیر تغییر این نگاه باشد، برای من ارزشمندترین نتیجه خواهد بود. علاقهمندان میتوانند ویدئوی کامل گفتوگو با جواد قربانی، بنیانگذار تایتان را در این آدرس مشاهده کنند.