این روزها نام بازار تهران بیش از همیشه شنیده میشود؛ جایی که در حافظه جمعی شهر، فقط محل خرید و دادوستد نبوده، بلکه همواره یکی از کانونهای همدلی، کنش اجتماعی و حضور مردم در لحظههای حساس تاریخ به شمار آمده است. بازاری که در بزنگاههای مختلف، از اعتراض و مطالبهگری گرفته تا همراهی و همصدایی با مردم، نقش فعالی ایفا کرده و هنوز هم بهنوعی نبض زنده تهران قدیم را در خود نگه داشته است.
از نظر کالبدی، مجموعه تاریخی بازار تهران در ضلع جنوبی خیابان ۱۵ خرداد و در محدودهای میان خیابانهای مولوی، خیام و ۱۷ شهریور قرار دارد؛ بافتی که از کهنترین بخشهای شهر تهران محسوب میشود. این مجموعه در کنار بناهای مهمی چون مسجد امام، مسجد جامع و دیگر عناصر تاریخی اطراف، یکی از ارزشمندترین هستههای تاریخی و معماری تهران را شکل میدهد. بر اساس اسناد و شواهد تاریخی، هسته اولیه بازار تهران به دوره شاهتهماسب صفوی و همزمان با شکلگیری حصار و دروازههای شهر تهران، در حدود قرن دهم هجری قمری بازمیگردد. بخشهایی مانند بازار لبافها، کرجیدوزها، سراجها و نعلچیها از قدیمیترین راستههای این مجموعه هستند که ساختار صنفی بازار را از همان ابتدا شکل دادند.
در دوره قاجار، بهویژه زمان فتحعلیشاه و ناصرالدینشاه، بازار تهران گسترش قابل توجهی پیدا کرد. ساخت چهارسوق بزرگ و کوچک، سراها و تیمچههای متعدد، باعث شد بازار بهتدریج به قلب اقتصادی و اجتماعی شهر تبدیل شود. هر راسته به یک صنف خاص اختصاص داشت؛ از بازار کفاشان و زرگرها گرفته تا مسگران، فرشفروشان و آهنگران؛ نظمی که معماری بازار نیز بازتابدهنده آن بود.
از نظر معماری، بخشهای اصیل بازار با طاق و گنبدهای آجری پوشانده شدهاند؛ سازههایی که نور طبیعی از طریق روزنههای تعبیهشده در گنبدها به فضای داخلی میرسد و تهویه و روشنایی را همزمان تأمین میکند. فضاهایی مانند چهارسوق بزرگ، بازار و سرای امیر، تیمچه حاجبالدوله، تیمچه مهدیه و سردر سبزهمیدان از شاخصترین نمونههای معماری بازار تهران به شمار میآیند؛ فضاهایی که ترکیبی از عملکرد، زیبایی و مهارت معماری سنتی ایرانی را به نمایش میگذارند.
با این حال، توسعه سریع تهران در دهههای اخیر، بخشهایی از معماری هماهنگ بازار را دچار آشفتگی کرده است. نوسازیهای ناهمگون و استفاده از مصالح جدید در برخی قسمتها، انسجام تاریخی این مجموعه را خدشهدار کرده؛ اما هنوز هم در دل راستهها، سراها و تیمچههای قدیمی، میتوان روح بازار تهران را لمس کرد؛ جایی که معماری، تاریخ و زندگی روزمره مردم، در هم تنیدهاند.