Chidaneh.com placeholder image

تهرانی‌ها مدیون این معمار روس هستند!

به قلم: علیرضا باقرپور
شاهکارهای معمار روس در تهران

«مدرسه البرز»، «ساختمان اداره پست ایران»، «مدرسه ژاندارک»، «کارخانه قند ورامین»، «زندان قصر»، «مدرسه جدید دارالفنون»، «مسجد فخرالدوله امین‌الدوله»، «مدرسه انوشیروان دادگر» و «کلیسای حضرت مریم»، از جمله بناهای تاریخی تهران هستند که با معماری شاخص و منحصر به فردی ساخته شده‌اند و حتی در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌اند، اما تمام این بناها یک وجه مشترک دارند و آن هم این است که یک معمار روس‌تبار به نام «نیکولای مارکُف» آن‌ها را پدید آورده است.

نوژا دیزاین

این معمار زادۀ گرجستان، در بریگاد قزاق که یک واحد ویژه نظامی در ایران بود، خدمت می‌کرد و از آکادمی هنرهای زیبای سن پترزبورگ فارغ‌التحصیل شده بود و در دوره‌ای از زندگی‌اش به یادگیری زبان فارسی پرداخته بود. او پس از خروج از بریگاد قزاق به معماری می پردازد و آثاری با تلفیق معماری مدرن و سنتی ایرانی در تهران ایجاد می‌کند.

کی پلاس

مارکُف در سال‌های خدمتش در تهران، خانه‌های زیادی ساخت که اکنون اطلاعات چندانی از آن‌ها در دسترس نیست و حتی برخی از آن‌ها تخریب شده‌اند، اما چندین اثر شاخص از مارکف به یادگار مانده است و برخی از آن‌ها حفظ شده‌اند و برخی دیگر به حفاظت فوری نیاز دارند.

درباره آثاری که از مارکُف در تهران به جای مانده و وضعیت حال حاضر آن‌ها، با «اسکندر مختاری» ـ معمار و مرمتگر ـ گفت‌وگویی شده که در ادامه مشروح آن را می‌خوانید:

«از جمله معماران تاثیرگذار در جنبش معماری تحول «نیکولای مارکُف» معمار گرجستانی است که از سال 1921 به بعد وارد کار معماری شد. «مدرسه البرز» نخستین اثری است که “مارکُف" در ایران ساخته و یکی از مهم‌ترین آثار معماری معاصر ایران و برجسته‌ترین کارهای این معمار به شمار می‌آید. معماری این مدرسه بعدها به عنوان الگو برای دیگر معماران مورد استفاده قرار گرفت. «مدرسه البرز» در سال 1303 ساخته و در فهرست آثار ملی ثبت شده است و از سال تاسیس تاکنون خدمات آموزشی ارائه داده است.  

مدرسه البرز
مدرسه البرز

لینک پیشنهادی:

از دیگر اقدامات مارکف، بازسازی مدرسه «دارالفنون» است که در سال 1307 انجام شد، به عبارتی ساختمان فعلی دارالفنون که هنوز پابرجاست، کار «مارکُف» است و از عمر آن حدود 95 سال می‌گذرد. این مدرسه هم در فهرست آثار ملی ثبت شده است.

دارالفنون

مدرسه دخترانه «ژاندارک» پروژه دیگر «مارکُف» در تهران بوده که شبیه «مدرسه البرز» است. این مدرسه هم در فهرست آثار ملی ثبت شده است، اما با این وجود وضعیت مناسبی ندارد و بیشتر بخش‌های آن در حال حاضر بدون استفاده است.

ژاندارک

مدرسه دخترانه دیگری به نام «انوشیروان دادگر» در خیابان انقلاب روبروی پارک دانشجو ساخته که این مدرسه هم مانند «البرز» از ابتدای ساخت تا کنون فعال بوده است.

انوشیروان دادگر

«زندان قصر» یکی دیگر از آثار این معمار گرجی تبار است که در سال 1307 ساخته شد. خوشبختانه این اثر مارکُف از بلایا جان سالم به در برد و علاوه‌بر ثبت در فهرست آثار ملی، درحال حاضر به عنوان «موزه» کاربرد دارد.

زندان قصر

ساختمان پست تهران نیز اثر دیگری از مارکُف است و پس از مرمت و تغییر کارکرد به موزه ، در حال حاضر حال خوبی دارد.

ساختمان پست

مارکف همچنین دو دانش‌سرا در تهران ساخت که یکی دانش‌سرای عالی واقع در باغ نگارستان است و دانشگاه تهران امروز در آن خدمات فرهنگی ارائه می‌دهد و دیگری دانش‌سرای مقدماتی (دانشگاه خوارزمی) در خیابان مفتح است.

«کارخانه قند ورامین» نیز از کارهای شاخص این معمار است که در ادامه آن، مجموعه مسکونی برای کارکنان این کارخانه ساخت. این کارخانه هم ثبت آثار ملی شده است، اما امروز حال و روز مناسبی ندارد.

کارخانه قند ورامین

مارکُف تعدادی خانه هم در تهران ساخته است که برخی از آن‌ها ناشناخته هستند، اما از نحوه معماری آن‌ها می‌توان متوجه امضای مارکُف شد.

خانه «پروفسور عدل» یکی از همین خانه‌هاست که این معمار در کنار خیابان ولیعصر تهران ساخت  این خانه ثبت ملی شده و در اختیار فرهنگستان هنر است.

خانه «پروفسور عدل»

خانه «پیرنیا» در لاله‌زار نیز که امروز موزه طب سنتی و گیاهان دارویی است، از جمله آثار مارکُف بوده و از جمله آثار ملی است که مرمت شده و وضعیت خوبی دارد.

خانه «پیرنیا»

خانه «حسن خان اکبر» که مدتی دفتر کار این معمار بوده و در خیابان جمهوری امروزی و سمت شرقی ساختمان پلاسکو واقع است، از دیگر آثار مارکُف به شمار می‌آید که در آثار ملی ثبت شده، اما وضعیت نامساعدی دارد و در حال تخریب است که باید فوری رسیدگی شود.

نکته جالب درباره مارکُف این است که علاوه‌بر ساخت دو کلیسا در تهران، یکی در خیابان مفتح و دیگری در خیابان سی‌تیر، مسجدی به نام «امین‌الدوله» در خیابان هدایت ساخته است.

مسجدی به نام «امین‌الدوله»

یکی از شاهکارهای مارکُف مقبره شاهزاده گرجی در مجموعه گورستان ارامنه در منطقه دولاب تهران است، با وجود این‌که این مجموعه در فهرست میراث ملی ثبت شده است و یک بار هم مرمت شده، اما الان در وضعیت مناسبی نیست. با این حال یکی از زیباترین کارهای اوست. مقبره مارکُف و همسرش نیز در چند قدمی مقبره شاهزاده گرجی قرار دارد. کلیسای کوچکی هم در این مجموعه وجود دارد که فکر می‌کنم از آثار این معمار است.»

مقبره شاهزاده گرجی
مقبره شاهزاده گرجی

مختاری در ادامه درباره سبک معماری «مارکُف»، گفت: مارکُف بر معماری بلدیه تهران که از سال 1302 با آمدن کریم آقاخان بوذرجمهری اقدامات موفقی را برای آماده کردن شهر برای دوره‌ای جدید از حیات شهری انجام داد؛ نقش اساسی و موثری داشته است.

این پژوهشگر مطالعات معماری افزود: سبک معماری این دوره متأثر از کارهای مارکُف است. در واقع آثار مارکُف آن‌قدر اهمیت داشته که از سال 1305 هیأت وزیران مصوبه‌ای را تصویب می‌کند که از آن به بعد دولت اجازه دارد ساختمان‌های دولتی را بدون مناقصه با احتساب حق‌الزحمه چهار درصد برای طراحی و نظارت اجرا به «مارکُف» واگذار کنند و این مصوبه در تاریخ توسعه شهری تهران بی‌نظیر است.

سرستون‌های مدرسه انوشیروان دادگر
سرستون‌های مدرسه انوشیروان دادگر

مختاری بیان کرد: کار متمایز و برجسته مارکف این بود که از طرح های مدرن برای ساخت بنا استفاده می‌کرد، اما برای نمای بیرونی اثر از مفاهیم و جزئیات معماری ایرانی در دوران اسلامی استفاده بهره می برد. ساختمان‌هایی که او ساخته در شهر، غریبه به نظر نمی‌آیند و در پیوند با معماری گذشته ایران هستند. به عنوان مثال، برای مدرسه دارالفنون سردری با  ایوانی با شکوه به شیوه معماری ایرانی در دوران اسلامی می‌سازد و برای آرایه‌های سردر از هنر استاد «حسین لرزاده» بهره میکیرد. ورودی مدرسه البرز هم در پیوند با معمار ایرانی در دوران اسلامی است. او به حدی این کار را با دقت و وسواس انجام می‌دهد که به نظر می‌رسد این اثر کار یک معمار ایرانی است. در بعضی مواقع هم در کارهای او می‌بینیم که از عناصر و جزئیات فرنگی هم استفاده می‌کند، مانند سرسرای ورودی «مدرسه البرز» که به معماری نئوکلاسیک نزدیک است. گاهی هم ارجاعات او به معماری قبل از اسلام برمی‌گردد، مانند «مدرسه انوشیروان دادگر» که برای زرتشتیان تهران ساخته شده و «مارکُف» از سر ستون‌های دوره‌های هخامنشی برای نمای بیرونی آن استفاده کرده است. در طرح‌های دوران آغاز مدرن، استفاده از معماری سنتی ایرانی در تلفیق با معماری مدرن مهارت فراوانی را می‌خواسته والا  این دو سبک با هم ترکیب نمی‌شدند، اما مارکُف توانسته بود که معماری مدرن و اروپایی  با معماری ایرانی را بخوبی تلفیق و ترکیب کرده و سبک متفاوتی را خلق کند و این موجب شده است که وقتی می‌گوییم معماریِ مارکُف یک سبک خاص از معماری معاصر در ذهن نقش می‌بندد.

منبع: ایسنا

لینک‌های مرتبط:

واتس‌اپ تلگرام

دیدگاه کاربران

ثبت دیدگاه