محله‌های قدیمی فراموش شده و محله‌های نیمه‌جان همدان!

محله‌های قدیمی فراموش شده و محله‌های نیمه‌جان همدان!

به قلم: نرگس مهردادیان

محله‌های قدیمی همدان فراموش شده و محله‌های نیمه‌جان

نوژا دیزاین

محله‌های قدیمی همدان در گذشته‌ای نه‌ چندان دور، نماد هویت فرهنگی شهر بودند. اما امروز از این پیشینه تاریخی، تنها نشانه‌های کمی باقی‌مانده، که همان‌ها نیز ‌در شرف فراموشی هستند. محلاتی که بخشی از هویت مردم به‌شمار می‌رفتند و داستان‌های جذابی در دل خود داشتند. شناخت، بررسی و راهکارهای حفظ محلات قدیمی همدان بهانه‌‌ای برای برگزاری نشست تخصصی محلات همدان با حضور چهره‌های سرشناس معماری، شهرسازی و همدان‌شناسی در دانشکده هنر و معماری دانشگاه بوعلی‌سینای همدان بود.

فرش ذوالانواری

در این مطلب از چیدانه به بررسی مسائل مطرح شده در نشست تخصصی محلات همدان در خصوص محله‌های فراموش شده و محله‌های نیمه‌جان که هنوز ردپایی از آن‌ها باقی‌مانده در شهر و ویژگی‌های آن‌ها پرداخته شده است. در ادامه با ما همراه باشید.

محله‌های قدیمی همدان

محله‌های قدیمی فراموش شده و محله‌های نیمه‌جان همدان!

شهر همدان در سالیان نه چندان دور ۲۴ محله داشت. امروز از برخی از این محلات تنها یک نام باقی‌مانده که شاید حتی به گوش کودکان و نوجوانان شهر نرسیده باشد. برای مثال از محله‌ها و کوچه‌های حکمی‌خانه، چرچره، خانم‌دراز، فیل‌خانه و اتول‌ فرانس تنها نام‌شان باقی‌مانده. برای دانستن موقعیت جغرافیایی آن‌ها باید پای صحبت‌های افراد قدیمی محله نشست یا در کتب همدان‌شناسی به دنبالش گشت.

اما با وجود تخریب‌هایی که در محله‌های قدیمی همدان اتفاق افتاده هنوز هم در محله‌هایی مانند چمن کبابیان، چمن کلپا، محله جولان و محله حاجی ردپایی از هویت مردم شهر دیده می‌شود. اگر حفظ بناهای تاریخی و رونق گردشگری شهر همدان از شعار فراتر رود می‌توان از این محلات به‌عنوان جاذبه‌های گردشگری بی‌نظیری استفاده کرد.

مطلب پیشنهادی: همایش حفاظت و مرمت اشیا تاریخی و آرایه‌های معماری در تبریز

عناصر جدایی ناپذیر محله‌های قدیمی همدان

عناصر جدایی ناپذیر محله‌های قدیمی همدان

در نشست تخصصی محلات همدان، علی جهان‌پور نویسنده و همدان‌پژوه پیشکسوت بیان کرد: 6 عنصر در محلات قدیم همدان وجود داشت که عبارتند از چشمه، چمن، بازارچه، حمام، مسجد و گورستان! هر محله شبیه یک شهر کوچک بود و همه این عناصر را در خود داشت. محلی که یکی از این عناصر را نداشت به نام محله شناخته نمی‌شد.

  • اطراف چشمه و چمن بازارچه‌ای ایجاد می‌شد که از نظر اقتصادی نقش مهمی داشت.
  • هر محله حداقل یک حمام و بعضی از آن‌ها دو حمام داشتند که یکی به بانوان و دیگری به آقایان اختصاص داشت.
  • مسجد علاوه بر مکانی برای انجام فریضه نماز، محل اجتماعات بود و نقش بزرگی در انسجام اجتماعی محلات داشت و بسیاری از مسائل اجتماعی و فرهنگی اهالی محل در مساجد مطرح و پیگیری می‌شد.
  • در گذشته هر یک از محلات همدان برای خود یک گورستان داشتند.

جمع‌آوری گورستان‌ها از محله‌های قدیمی همدان

جمع‌آوری گورستان‌ها از محله‌های قدیمی همدان

جهان‌پور افزود: همدان در سالیان نه چندان دور ۲۴ محله داشت. محله کلپا یکی از محله‌های قدیمی همدان که تقریبا نمرده و بقایای گذشته را در خود حفظ کرده، در حال حاضر تنها چشمه و گورستان ندارد. در سال ۱۳۱۰ هجری شمسی مجلس شورای ملی مصوبه‌ای تصویب کرد که طبق آن داخل شهرها و روستاها نباید متوفیان دفن شوند و به همین دلیل گورستان از محلات همدان جمع شد. فرمانداری آن سال همدان تصمیم گرفت تمام گورستان‌های محلات را به اداره آموزش و پرورش و بهداری واگذار کند و به همین دلیل امروز بیشتر مدارس همدان در گورستان‌های قدیم بنا شده و این یکی از منحصر به فردترین کارهایی بود که همدان در آن سال‌ها انجام داد.

حل مشکلات جامعه با اعتقاد به نظام محله‌وری

شهر همدان، منطقه‌ای با قدمت حضور کاسی‌ها

عباس زند دیگر همدان‌پژوه پیشکسوت گفت: شهر همدان منطقه‌ای دیرپا و محل حضور کاسی‌ها بوده است. در همدان قدیم دو رود بزرگ الوسجرد و عباس‌آباد وجود داشت و رودخانه کم‌آبی که از منطقه دیوین همدان سرچشمه می‌گرفت‌. که متاسفانه امروز روی رودخانه‌ها پوشیده شده است. رودخانه دره مرادبیگ آسیاب‌هایی داشت و نیاز مردم را تامین می‌کرد. آن زمان شهر همدان بین تپه پیسا، نقارخانه، سنگ شیر، مصلی و هگمتانه واقع شده بود. بیش از ۵۰ کاروانسراها در همدان وجود داشت که بعضی تخریب شده و برخی هنوز پابرجا هستند. اطراف همدان یک دیوار بود و چند در که یکی از آن‌ها در سنگ شیر بود و دیگری انتهای خیابان باباطاهر و گورستان امروز همدان قرار داشت.

محله‌های قدیمی فراموش شده و محله‌های نیمه‌جان همدان!

ریشه نام محله‌های قدیمی همدان

در ادامه اسماعیل قدکچی، نویسنده همدانی با اشاره به صحبت‌های دکتر پرویز اذکایی درباره همدان، بیان کرد: به قول ایشان همدان از دهکده‌هایی تشکیل شده بود و هر محله در کنار خود باغات و گورستان داشت‌. محلات همدان معمولا نام خود را از اقوام، شغل اهالی یا ویژگی جغرافیایی محله گرفته بودند. مانند محله‌های قاشق‌تراش‌ها، جولان، پای مصلی، نظربیگ و کبابیان است. زمانی که کالاهای صنعتی به سرعت وارد کشور شد، افراد به صادرات کالاهای خام و کشاورزی روی آورند. در دوران قاجار بیشترین کاروانسراها و بازارها در همدان ساخته شد اما امروز مشاغل فراموش شده و محلات تغییر زیادی کرده‌اند.

مطلب پیشنهادی: معماری بی‌نظیر شهر تاریخی صنعای یمن!

ریشه نام محله‌های قدیمی همدان

حل مشکلات جامعه با اعتقاد به نظام محله‌وری

حسن سجادزاده عضو هیات علمی دانشگاه بوعلی‌سینا بیان کرد: اگر به نظام محله‌وری اعتقاد داشته باشید ۹۰% از مشکلات فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی مانند مشکل ترافیک همدان حل می‌شود. باید به اهلیت فضا و مکان اهمیت داد. قدیم‌تر محله جایی بود که اهلی‌ها را کنار هم قرار می‌داد اما هر چه از محله‌محوری جدا شدیم اهلی‌ها در یک محله کمتر شدند. انسان‌ها هر جا همدیگر را بشناسند، بیشتر احساس امنیت می‌کنند. محله ابتدا با اجتماع تعریف می‌شود، سپس با کالبد، اگر اهلیت از بین برود کالبد دیگر کمکی نمی‌کند. بنابراین اول باید اهل محله را در آن محل نگاه داشت و بعد کالبد محله را ارتقا داد.

شهر همدان، منطقه‌ای با قدمت حضور کاسی‌ها

و در آخر

در دهه‌های اخیر، با گسترش شهرنشینی و از بین رفتن بافت سنتی شهر، متاسفانه شاهد فراموش شدن محله‌های قدیمی همدان هستیم. نشست تخصصی محلات همدان با حضور چهره‌های سرشناس معماری، شهرسازی و همدان‌شناسی در دانشگاه بوعلی‌سینای همدان به‌منظور شناخت، بررسی و راهکارهای حفظ محلات قدیمی همدان برگزار شد. موارد مطرح شده در این نشست را با هم بررسی کردیم.

برای آشنایی با خبرهای روز حوزه معماری ایران مطلب دریافت برترین جایزه معماری ۲۰۲۴ ایتالیا توسط یک ایرانی! را از دست ندهید.

واتس‌اپ تلگرام

دیدگاه کاربران
ایران‌همدانی در تاریخ 04 خرداد 1403
متاسفانه مسولان همدان تنها چیزی‌که بهش‌فکر نمیکنند قدمت وتاریخ‌شهر هست وهیچ سرمایه‌گذاری‌نشده‌اگر همدان یک‌مسول‌دل‌سوز‌داشت توریستش از اصفهان وشیراز‌بیشتر بود‌افسوس‌وصد‌افسوس‌وهزران‌افسوس
حمید ال طه در تاریخ 05 خرداد 1403
انچه که لازمست تغییرنمایدبرخی اسامی بی مسماوبی ربط مانند کوچه نجارخانه در محوطه کلپا.خودکلپا که از کلمه کل پا ومردمان لنگ اقتباس شده و دیگر نامهای مانندسیزده خانه شریعتی ...منتها ازاین اسمهای. زاقارت سپاهی وعرزشیهای اغااغاکنهای ریش تپه نباشه. بعضی اسمها قدیم بوده وحالادیگه کاربردی نیست.
مریم در تاریخ 05 خرداد 1403
من عاشق این مدل ساختمانها وبناهای تاریخی هستم دلم میخواد تو یکی ازینا زندگی کنم کاش هیچ وقت از بین نرن
مستاجر درمانده در تاریخ 05 خرداد 1403
افسوس و صد افسوس که همدان تاریخی و زیبا به آپارتمان های بی قواره تبدیل شده مسیولین مربوطه فقط به فکر فروش ارتفاع و ..هستند فقط مونده تو گنج‌نامه آپارتمان سازی نشه
علیرضا لطفی در تاریخ 06 خرداد 1403
جناب جهانپور عزیز ! محله های دیگه رو هم فراموش کردید که قابلیت خاص و منحصر به فردی داشته و هنوز سر پا هستند ؛ محله ی امامزاده یحیی یکی از آنهاست و محله ی چمن چوپان ها ... البته به گفته خودتون محله ( کوی ) هایی هم هست که به کل فراموش شده اند و یا چون جز همدان سابق نبوده‌اند به شمار نیامدند ... همین حالا چند نفر توی همدان هستند که می دانند « گرگ دره » همین خیابان پاسداران است که ششصد محله ششصد دستگاه و ... رو هم شامل می شده ، و این که دلیل نام‌گذاری اون چی بوده و الان چند تا از گرگ های همدان باقی مانده _ که این شامل محیط زیست و ... بوده . اگر حکایت ها و متل های پدر بزرگ و مادر بزرگ هامون به دست فراموشی سپرده ، یکی از مهمترین دلایلش از بین رفتن همین « ساختار محیطی » اون محله هاست ! آخه کدوم پدر بزرگ مادر بزرگی می تواند از ساختار محیطی خیابان پاسداران و ششصد دستگاه ده ها متل تولید کند که ساختار محیطی گرگ دره قادر به تولیدش بود . فقط باید افسوس بخوریم به مدرنیسمی که شبیه سیلاب عظیمی ، خیلی از چیزها رو با خودش نابود کرد 🥺
مهدی در تاریخ 07 خرداد 1403
مشکل همدان اینه که مسئولان تصمیم گیر این شهر مثل استاندار، شهردار یا فرماندار از شهر های دیگه ان، دلشون به حال این شهر نمی سوزه.
بچه محل در تاریخ 10 خرداد 1403
والله دوست عزیز الان استاندار و فرماندار ... همگی همدانی هستند بحث بومی بودند یک وجه داستان هستش اما وجه دیگه تفکر و برنامه ریزان و سرمایه گذاران ساختار همدان متاسفانه توسط غیرهمدانی ها ریخته شد و همدانی های مسئول هم تن در دادند در سال ۷۲ استاندار غیربومی شهر سازی همدان رو از سطح به ارتفاع تبدیل کرد و باعث شد محلات قدیمی برای گنجایش افزایش جمعیت و مهاجرین به نابودی محلات قدیمی روی بیاورند نمونه بارز محله جولان و محله سرگذر و نظربیک در بعد انقلاب و قبل از انقلاب تپه هگمتانه و دره گرگ و پیدایش ۶۰۰ دستگاه و مدرس و نابودی سبد بافها و .... حیف حیف حیف

ثبت دیدگاه